జాషువా పద్యం | నవ్వవు జంతువుల్, నరుడు నవ్వును | తలతోటి పృథ్విరాజ్

వీడియో లింక్:

https://youtube.com/shorts/21fKjbQESfU?si=s3YoJUnhVXJdbV7J

ఉ. నవ్వవు జంతువుల్, నరుడు నవ్వును, నవ్వులు చిత్తవృత్తికిన్

దివ్వెలు, కొన్ని నవ్వు లెటుతేలవు కొన్ని విష ప్రయూక్తముల్

పువ్వులువోలె ప్రేమరసమున్ వెలిగ్రక్కు విశుద్ధమైన లే

నవ్వులు సర్వ దుఃఖ దమనంబులు, వ్యాధులకున్ మహౌషధుల్

      మహాకవి గుర్రం జాషువా గారు మానవ జీవితంలో 'నవ్వు' యొక్క ప్రాధాన్యతను, అందులోని రకాలను ఎంతో అద్భుతంగా విశ్లేషించిన పద్యమిది. నవ్వు కేవలం పెదవుల కదలిక కాదు, అది మనిషి అంతరంగానికి అద్దం పడుతుందని ఈ పద్యం ద్వారా ఆయన ప్రబోధించారు.

ప్రతిపదార్థం:

జంతువుల్ = పశుపక్ష్యాదులు (ఇతర ప్రాణులు)

నవ్వవు = నవ్వలేవు

నరుడు = మానవుడు (మాత్రమే)

నవ్వును = నవ్వగలడు

నవ్వులు = ఆ నవ్వులు

చిత్త వృత్తికిన్ = మనస్సు యొక్క స్థితికి (ఆలోచనలకు/స్వభావానికి)

దివ్వెలు = దీపాలు లాంటివి (మనసును ప్రకాశింపజేసేవి)

కొన్ని నవ్వులు = సమాజంలో కనిపించే కొన్ని రకాల నవ్వులు

ఎటు తేలవు = ఎలాంటి అర్ధమూ లేనివిగా ఉంటాయి (వెటకారపు నవ్వులు)

కొన్ని = మరికొన్ని నవ్వులు

విష ప్రయుక్తముల్ = విషంతో కూడుకున్నవి (కుళ్ళు, కుతంత్రం, ఈర్ష్యతో నవ్వేవి)

పువ్వులు వోలె = వికసించిన పుష్పాల వలె

ప్రేమ రసమున్ = అప్యాయత అనే రసాన్ని

వెలిగ్రక్కు = బయటకు వెదజల్లే

విశుద్ధమైన = ఎటువంటి కల్మషం లేని, పవిత్రమైన

లే నవ్వులు = చిరునవ్వులు

సర్వ దుఃఖ = అన్ని రకాల బాధలను

దమనంబులు = అణచివేసేవి (పోగొట్టేవి)

వ్యాధులకున్ = శారీరక, మానసిక రోగాలన్నింటికీ

మహౌషధుల్ = గొప్ప మందులు (దివ్యౌషధాలు)

భావం:

     ప్రపంచంలోని ఇతర జంతువులు ఏవీ నవ్వలేవు, కేవలం మానవుడు మాత్రమే నవ్వగలడు. భగవంతుడు మనిషికి ఇచ్చిన గొప్ప వరం నవ్వు. మన నవ్వులు మన మనోభావాలకు, అంతరంగానికి దీపాలు లాంటివి. అయితే మనుషులు నవ్వే అన్ని నవ్వులూ ఒకేలా ఉండవు. కొన్ని నవ్వులు అసలు ఎందుకు నవ్వుతున్నారో, వాటి అర్థం ఏమిటో ఎటు తేలవు. మరికొన్ని నవ్వులు ఇతరులను కించపరిచేలా, ఈర్ష్యాద్వేషాలతో కూడిన విషపూరితమైనవిగా ఉంటాయి. కానీ, వికసించిన పువ్వులలాగా పవిత్రమైన ప్రేమను, ఆప్యాయతను వెదజల్లే కల్మషం లేని చిరునవ్వులు ఏవైతే ఉంటాయో... అవి మనిషిలోని సమస్త దుఃఖాలను దూరం చేస్తాయి. అంతేకాదు, అలాంటి స్వచ్ఛమైన నవ్వులు మానసిక, శారీరక వ్యాధులన్నింటినీ నయం చేసే గొప్ప దివ్యౌషధాలు.

విశేషాలు:

 మానవత్వపు ప్రత్యేకత:

     సృష్టిలో నవ్వగలిగే శక్తి ఒక్క మానవుడికే ఉందని చెప్పడం ద్వారా, మనిషి తన నవ్వును తోటివారిని బాధ పెట్టడానికి కాకుండా ఆనందాన్ని పంచడానికి వాడాలని జాషువా గారు పరోక్షంగా హెచ్చరించారు.

నవ్వులలో రకాలు: 

     లోకరీతిని గమనించిన కవి, నవ్వులలోని వైవిధ్యాన్ని (అర్థం లేని నవ్వులు, కుతంత్రపు నవ్వులు, పవిత్రమైన నవ్వులు) ఎంతో సూటిగా విశ్లేషించారు.

అద్భుతమైన ఉపమానం:

స్వచ్ఛమైన నవ్వును "పువ్వులు" మరియు "మహౌషధాలు" తో పోల్చడం ఎంతో మనోహరంగా ఉంది. పువ్వు ఎలాగైతే చూసేవారికి ప్రశాంతతను ఇస్తుందో, ఔషధం ఎలాగైతే రోగాన్ని నయం చేస్తుందో... కల్మషం లేని చిరునవ్వు కూడా ఎదుటివారి బాధను పోగొడుతుందని చెప్పడం అక్షర సత్యం.

ఆధునిక వైద్య శాస్త్ర సమ్మతం:

     "నవ్వడం ఒక భోగం, నవ్వించడం ఒక యోగం, నవ్వలేకపోవడం ఒక రోగం" అంటారు. నవ్వు వల్ల శరీరంలో రోగనిరోధక శక్తి పెరుగుతుందని, ఒత్తిడి తగ్గుతుందని నేటి వైద్యశాస్త్రం (Laughter Therapy) చెబుతున్న నిజాన్ని జాషువా గారు ఆనాడే తన పద్యంలో "వ్యాధులకున్ మహౌషధుల్" అని ఎంతో అందంగా నిక్షిప్తం చేశారు.

~ డాక్టర్ తలతోటి పృథ్విరాజ్ 

#talathotiprithviraj

#kavitalathoti

#kaviyodha

#indianhaikuclub

#padyakavithvam

#gurramjashuwa

#తలతోటిపృథ్విరాజ్

#కవితలతోటి

#కవియోధ

#ఇండియన్_హైకూక్లబ్

#గుర్రంజాషువా

#తెలుగుపద్యకవిత్వం

బమ్మెర పోతన రచించిన శ్రీమహాభాగవతము-మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు

https://youtube.com/shorts/_HWfaS3dmyg?si=uz2z4vwynG4LoCST

సీ. మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు

మధుపంబు వోవునే? మదనములకు

నిర్మల మందాకినీవీచికలఁ దూఁగు

రాయంచ సనునే తరంగిణులకు;

లలిత రసాల పల్లవ ఖాదియై చొక్కు

కోయిల సేరునే కుటజములకు

బూర్ణేందు చంద్రికా స్ఫురిత చకోరక

మరుగునే సాంద్ర నీహారములకు

తే. అంబుజోదర దివ్య పాదారవింద

చింతనామృత పాన విశేష మత్త

చిత్త మేరీతి నితరంబుఁ జేర నేర్చు!

వినుత గుణశీల, మాటలు వేయునేల?

బమ్మెర పోతన రచించిన శ్రీమహాభాగవతము (స్కంధము 7) లోని ప్రసిద్ధమైన పద్యం ఇది. ప్రహ్లాదుడు తన తండ్రి అయిన హిరణ్యకశిపుని ఎదుట భక్తి తత్వమును గురించి, హరిపాదసేవ యొక్క గొప్పతనాన్ని వివరించే సందర్భంలోనిది ఈ పద్యం.

సందర్భం:

దైత్యుడైన హిరణ్యకశిపుడు తన కుమారుడైన ప్రహ్లాదుడిని గురుకులాల నుండి తెప్పించి, "నీవు గురువుల వద్ద నేర్చుకున్న విద్యలలో ఏది శ్రేష్టమైనదో మాకు చెప్పు" అని అడుగుతాడు. అప్పుడు ప్రహ్లాదుడు లౌకిక విద్యలైన దాన, ధర్మ, అర్థ, కామాలు కాక, సాక్షాత్తు శ్రీమన్నారాయణుని పాదపద్మాలను సేవించడమే సర్వోత్కృష్టమైనదని చెబుతాడు. భగవద్భక్తిలో లీనమైన మనస్సు ఇతరములైన విషయాల వైపు ఎప్పటికీ పోదు అని నిరూపించడానికి పోతన ఈ సుందరమైన ఉపమానాలతో కూడిన పద్యాన్ని రచించారు.

ప్రతిపదార్థం:

మందార మకరంద మాధుర్యమునన్ = కల్పవృక్షపు పూల మకరందము యొక్క మాధుర్యములో (తేనె మధురతలో);

తేలు = మునిగి తేలే;

మధుపంబు = తుమ్మెద;

మదనములకున్ = మత్తేభములకు / లేదా ఇతర సాధారణ పూల తేనెలకు (మదపు ఏనుగులకు అని కొందరి అర్థం);

పోవునే? = పోతుందా? (పోదు);

నిర్మల = స్వచ్ఛమైన;

మందాకినీ వీచికలన్ = ఆకాశ గంగయొక్క అలలలో;

 తూఁగు = ఊగే;

 రాయంచ = శ్రేష్టమైన హంస;

 తరంగిణులకున్ = చిన్న నదులకు వెళుతుందా? (వెళ్ళదు);

 లలిత = సుందరమైన;

 రసాల పల్లవ = మామిడి చిగుళ్లను;

 ఖాదియై = మేసి;

 చొక్కు = ఆనందంతో మైమరచిపోయే;

 కోయిల = కోకిల;

 కుటజములకున్ = కొండ మల్లె చెట్లను (లేదా పనికిరాని చెట్లను) చేరుతుందా? (చేరదు);

 పూర్ణేందు = నిండు పున్నమి చంద్రునియొక్క;

 చంద్రికా స్ఫురిత = వెన్నెలలో ప్రకాశించే;

చకోరకము = చకోర పక్షి;

 సాంద్ర నీహారములకున్ = దట్టమైన మంచును ఆశ్రయిస్తుందా? (ఆశ్రయించదు);

 అంభుజోదర = పద్మము నాభియందు గలవాడైన (విష్ణుమూర్తియొక్క);

దివ్య = దివ్యమైన;

పాదారవింద = పాదపద్మముల యొక్క;

చింతనామృత = ధ్యానమనే అమృతమును;

పాన = త్రాగుట చేత;

విశేష = ప్రత్యేకమైన;

మత్త = మైమరచిన;

చిత్తము = మనస్సు;

ఏరీతిన్ = ఏ విధంగా;

నితరంబున్ = ఇతరులను / ఇతర లౌకిక విషయాలను;

చేర నేర్చు! = చేరగలదు? (చేరజాలదు);

వినుత గుణశీల! = మంచి గుణములు గల తండ్రీ / లేదా ఓ సుగుణశీలా!;

మాటలు వేయునేల? = వేయి మాటలు ఎందుకు? (అది అసాధ్యం).

భావం:

ఓ తండ్రీ! కల్పవృక్షపు మకరందపు మాధుర్యములో తేలియాడే తుమ్మెద ఏనుగు మదపు జలాలను ఆశ్రయిస్తుందా? స్వచ్ఛమైన ఆకాశగంగ అలలో విహరించే హంస చిన్నచిన్న నదుల వైపు వెళుతుందా? చక్కని మామిడి చిగుళ్లను తిని మైమరచే కోకిల పనికిరాని కుటజ (మల్లె/కొండమల్లె) చెట్లను చేరుతుందా? పున్నమి వెన్నెలలో ఆనందించే చకోర పక్షి దట్టమైన మంచును ఆశ్రయిస్తుందా?

అలాగే, కమలనాభుడైన శ్రీమన్నారాయణుని దివ్య పాదపద్మాలను స్మరించే అమృత త్రాటితో విశేషముగా మత్తెక్కిన (ఆనందించిన) భక్తుని మనస్సు, ఈ లౌకిక విషయాలను లేదా ఇతరులను ఏవిధంగా ఆశ్రయిస్తుంది? (ఆశ్రయించదు). ఓ సుగుణశీలా! ఈ విషయంలో వేయి మాటలు చెప్పడమేల? (భగవద్ధ్యానంలో ఉన్నవారికి అన్యచింతన ఉండదు).

విశేషాలు:

 1. అర్థాంతరన్యాస అలంకారం: 

     మొదటి నాలుగు పాదాలలో తుమ్మెద, హంస, కోకిల, చకోర పక్షుల ఉదాహరణలను చెప్పి, చివరిలో హరిపాద ధ్యానంలో ఉన్న భక్తుని మనస్సు లౌకిక విషయాలను కోరదు అనే సామాన్యాంశాన్ని విశేషాంశంతో సమర్థించడం జరిగింది. దీనివల్ల పద్యానికి గొప్ప అర్థపుష్టి చేకూరింది.

 2. ఉపమానాలు: 

     ప్రకృతిలోని శ్రేష్టమైన వస్తువులను (కల్పవృక్షం, ఆకాశగంగ, మామిడి చిగురు, పున్నమి వెన్నెల) భగవద్భక్తికి ప్రతీకలుగా, వాటికి విరుద్ధమైన సాధారణ వస్తువులను లౌకిక భోగాలకు ప్రతీకలుగా ఎన్నుకోవడం పోతన గారి కవితా శైలికి నిదర్శనం.

 3. భక్తి తత్వము: 

     భగవధ్యానంలో లీనమైన మనసుకు లౌకిక వాసనలు అంటవని చెప్పడానికి ఈ పద్యం వేదాంతపరంగా చాలా ముఖ్యమైనది.

 4. శబ్ద సౌందర్యం:

      ప్రాస నియమం, మధురమైన పదాల కూర్పు వల్ల ఈ పద్యం చదువుతుంటేనే నాలుకపై తేనెలు ఒలికినట్లుంటుంది. అందుకే పోతన కవిత్వం "మందార మకరంద మాధుర్యం" లాగా ఉంటుందని అంటారు.

~ డాక్టర్ తలతోటి పృథ్విరాజ్ ©

#బమ్మెరపోతన

#మహాభాగవతం

#తెలుగుసాహిత్యం

#పద్యకవిత్వం

#తలతోటిపృథ్విరాజ్ 

#కవితలతోటి 

#కవియోధ 

#ఇండియన్_హైకూక్లబ్

#అనకాపల్లి

#talathotiprithviraj

#kavitalathoti

#indianhaikuclub

#anakapalle

#potana

దేశభక్తి గీతం ~ గురజాడ అప్పారావు ,

"దేశభక్తి" గీతం 

~ గురజాడ అప్పారావు 

https://youtu.be/ugow0poYQ3M?si=K7WAr6-krfrnZWkR

1

దేశమును ప్రేమించుమన్న మంచి అన్నది పెంచుమన్నా; వొట్టి మాటలు కట్టిపెట్టోయి గట్టి మేల్‌ తలపెట్టవోయి!. 2 పాడిపంటలు పొంగిపొర్లే దారిలో నువు పాటుపడవోయి; తిండి కలిగితె కండ కలదోయి కండకల వాడేను మనిషోయి! ~ గురజాడ అప్పారావు 3 యీసురోమని మనుషులుంటే దేశమే గతి బాగుపడునోయి? జల్దుకొని కళలెల్ల నేర్చుకు దేశి సరకులు నింపవోయి. 4 అన్ని దేశాల్ క్రమ్మవలె నోయి దేశి సరుకుల నమ్మవలెనోయి; డబ్బు తేలేనట్టి నరులకు కీర్తి సంపద లబ్బవోయి! 5 వెనక చూసిన కార్యమేమోయి? మంచి గతమున కొంచెమేనోయి మందగించక ముందు అడుగేయి వెనుకపడితే వెనకే నోయి! 6 పూను స్పర్థను విద్యలందే వైరములు వాణిజ్యమందే, వ్యర్థ కలహం పెంచబోకోయి కత్తి వైరం కాల్చవోయి 7 దేశాభిమానం నాకు కద్దని వొట్టి గొప్పలు చెప్పుకోకోయి; పూని యేదైనాను నొకమేల్‌ కూర్చి జనులకు చూపవోయి 8 ఓర్వలేమి పిశాచి దేశం మూలుగులు పీల్చేసెనోయి; ఒరుల మేలుకు సంతసిస్తూ ఐకమత్యం నేర్చవోయి! 9 పరుల కలిమికి పొర్లి యేడ్చే పాపి కెక్కడ సుఖం కద్దోయి? ఒకరి మేల్ తన మేలనెంచే నేర్పరికి మేల్ కొల్లలోయి! 10 స్వంత లాభం కొంత మానుకు పొరుగు వాడికి తోడుపడవోయి దేశమంటే మట్టి కాదోయి దేశమంటే మనుషులోయి! 11 చెట్టపట్టాల్‌ పట్టుకొని దేశస్థులంతా నడువవలెనోయి అన్నదమ్ముల వలెను జాతులు మతములన్నీ మెలగవలెనోయి 12 మతం వేరైతేను యేమోయి? మనసు లొకటై మనుషులుంటే జాతమన్నది లేచి పెరిగి లోకమున రాణించునోయి! 13 దేశమనియెడి దొడ్డ వృక్షం ప్రేమలను పూలెత్తవలెనోయి, నరుల చమటను తడిసి మూలం, ధనం పంటలు పండవలెనోయి! 14 ఆకులందున అణగిమణగీ కవిత కోయిల పలకవలెనోయి; పలుకులను విని దేశమందభి మానములు మొలకెత్తవలెనోయి!

శ్రీనాథుడు_కవిరాజు కంఠంబు కౌగిలించెను గదా_చాటువు_స్వరకల్పన: డాక్టర్ తలతోటి పృథ్వి రాజ్

  వీడియో లింక్:

https://youtube.com/shorts/vLsd4vyYm-U?si=Ysmpps4Jrysl13hN

సీ. కవిరాజు కంఠంబు కౌగిలించెను గదా
     పురవీథి నెదురెండ పొగడదండ!
ఆంధ్రనైషధకర్త అంఘ్రి యుగ్మంబున
     తగిలియుండెను గదా నిగళ యుగము!
వీరభద్రారెడ్డి విద్వాంసు ముంజేత
     వియ్యమందెను గదా వెదురుగొడియ!
సార్వభౌముని భుజాస్తంభమెక్కెను గదా
     నగరి వాకిట నుండు నల్లగుండు!

తే. కృష్ణవేణమ్మ గొనిపోయె నింత ఫలము
బిలబిలాక్షులు తినిపోయె తిలలు పెసలు
బొడ్డుపల్లెను గొడ్డేఱి మోసపోతి
ఎటుల చెల్లింతు టంకంబు లేడునూర్లు?

     మహాకవి శ్రీనాథుడు తన జీవితపు తుది దశలో పల్నాడు ప్రాంతంలో పన్ను వసూలు చేయలేక, రాజభటుల చేతిలో అవమానాలు ఎదుర్కొన్న సందర్భంలోని పద్యం ఇది. ఈ పద్యం ద్వారా శ్రీనాథుడు తన దయనీయ స్థితిని, పడిన కష్టాలను అత్యంత కరుణారసభరితంగా కళ్ళకు కట్టారు.

సందర్భం:
     శ్రీనాథుడు రాజపోషణ కోల్పోయి, కవిసార్వభౌముడిగా వెలుగొందిన వాడు కాస్తా పేదరికంలోకి జారిపోయాడు. ఆ సమయంలో కొండవీటిని పరిపాలిస్తున్న రెడ్డి రాజుల వద్ద (లేదా నాటి స్థానిక పాలకులు వేసిన పన్నుల బకాయిల సందర్భంలో) పన్ను వసూలు చేసే బాధ్యతను స్వీకరించాడు. అయితే, అనుకోని వర్షాభావం వల్ల పంటలు పండక, కృష్ణానది ఉప్పొంగి పంటలను కొట్టుకుపోవడం వల్ల రైతులు పన్ను చెల్లించలేకపోయారు. దీంతో పన్ను బకాయిలు (ఏడు వందల టంకములు - నాటి నాణేలు) చెల్లించలేకపోయినందుకు పాలకుల చేతిలో శ్రీనాథుడు తీవ్రమైన శిక్షలను, అవమానాలను ఎదుర్కొన్నాడు. ఆ బాధను తలచుకుంటూ, తాను పడిన అవమానాలను వ్యంగ్యంగా, ఆవేదనగా ఈ పద్యంలో వర్ణించాడు.

ప్రతిపదార్థం:
పురవీథిన్: పట్టణపు వీధిలో,
ఎదురెండ: ఎదురుగా తగులుతున్న మండుతున్న ఎండలో,
పొగడదండ: పొగడ పూల దండ (గౌరవ సూచకమైనది),
కవిరాజు కంఠంబు: మహాకవి శ్రీనాథుని గొంతును,
కౌగిలించెను గదా: బిగించి కట్టివేసింది గదా! (అవమానకరంగా ఉరితీయడానికి లేదా బంధించడానికి వాడారు).
ఆంధ్రనైషధకర్త: 'ఆంధ్రనైషధము' అనే కావ్యాన్ని రచించిన శ్రీనాథుని యొక్క,
అంఘ్రి యుగ్మంబునన్: రెండు పాదములకు,
నిగళ యుగము: ఇనుప సంకెళ్ల జంట, తగిలియుండెను గదా: తగిలించబడి ఉన్నాయి గదా!
వీరభద్రరెడ్డి విద్వాంసు ముంజేతన్: వీరభద్రారెడ్డి ఆస్థానంలోని విద్వాంసుని చేతికి (లేదా వీరభద్రారెడ్డి పంపిన భటుల చేత),
వెదురుగొడియ: వెదురు బెత్తం (కొరడా), వియ్యమందెను గదా: సంబంధం కలిగివుంది గదా! (దెబ్బలు తినాల్సి వచ్చింది).
సార్వభౌముని: కవిసార్వభౌముడైన శ్రీనాథుని యొక్క,
భుజాస్తంభము: భుజాలనే స్తంభాన్ని,
నగరి వాకిట నుండు నల్లగుండు: రాజమహల్ ద్వారం వద్ద ఉండే పెద్ద బండరాయి (దానిని మోసే శిక్ష లేదా దానితో ముడివేసే అవమానం)
ఎక్కెను గదా: ఆశ్రయించింది గదా!

కృష్ణవేణమ్మ: కృష్ణానది ప్రవాహం,
ఇంత ఫలం: ఈ నష్టాన్ని (పంటలను)
గొనిపోయెన్: కొట్టుకొనిపోయింది;
బిలబిలాక్షులు: పిచ్చుకలు మొదలైన పక్షులు,
తిలలు పెసలు: నువ్వులు, పెసలు మొదలైన ధాన్యాలను
తినిపోయెన్: తినివేశాయి;
బొడ్డుపల్లెను: బొడ్డుపల్లె అనే గ్రామంలో
గొడ్డెఱి: అదృష్టం లేక
మోసపోతిన్: నష్టపోయాను;
ఏడు నూర్లు టకంబులు: ఏడు వందల టంకముల (డబ్బులను),
ఎటుల చెల్లింతున్: ఏ విధంగా చెల్లించగలను?

భావం:
పట్టణపు వీధిలో మండుతున్న ఎండలో పొగడపూల దండలాంటి నా గొంతును త్రాటితో బిగించి కట్టారు! 'ఆంధ్రనైషధ' గ్రంథకర్త అయిన నా రెండు పాదాలకు ఇనుప సంకెళ్లు పడ్డాయి! విద్వాంసుడైన నా చేతికి వెదురు బెత్తం (కొరడా దెబ్బలు) తగిలాయి! కవిసార్వభౌముడైన నా భుజాలు కోట వాకిటిలోని నల్లని బండరాయిని మోసే దుస్థితికి చేరాయి!
కృష్ణానది ఉప్పొంగి పంటలన్నీ కొట్టుకుపోయాయి. ఉన్న కొద్దిపాటి ధాన్యాన్ని పిచ్చుకలు తినిపోయాయి. బొడ్డపల్లెలో అదృష్టం లేక మోసపోయాను. ప్రభుత్వానికి కట్టవలసిన ఏడు వందల టంకాలను నేను ఇప్పుడు ఏ విధంగా చెల్లించను నాయనా!

విశేషాలు:
1. ఆత్మకథాత్మకత:
శ్రీనాథుని జీవితంలోని విషాదాన్ని, కష్టాలను ఈ పద్యం కళ్లకు కడుతుంది. తాను ఎంతటి గొప్ప కవిసార్వభౌముడైనప్పటికీ, కాలం మారితే దయనీయ పరిస్థితులు ఎలా ఎదురవుతాయో ఇందులో చూపబడింది.
2. అలంకారం:
ఈ పద్యంలో వ్యంగ్యోప్రేక్ష మరియు విషాద ధ్వని ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి. గౌరవంగా దండలు వేయించుకోవాల్సిన కంఠానికి ఉరిత్రాళ్లు, పూలపాటి కాళ్లకు సంకెళ్లు పడటం పట్ల కవి ఆవేదన హృదయాలను కలచివేస్తుంది.
3. చారిత్రక సాక్ష్యం:
శ్రీనాథుని చివరి రోజులు ఎలా గడిచాయో తెలియజేసే చారిత్రక ఆధారాలలో ఈ పద్యం అత్యంత ప్రాముఖ్యమైనది. పల్నాటి సీమలో ఆయన పడిన ఇబ్బందులు దీనిద్వారా తెలుస్తాయి.
~ డాక్టర్ తలతోటి పృథ్విరాజ్ ©
#talathotiprithviraj
#kavitalathoti
#kaviyodha
#indianhaikuclub
#srinthudu
#kaseekhandam
#తలతోటిపృథ్విరాజ్
#కవితలతోటి
#కవియోధ
#ఇండియన్_హైకూక్లబ్
#శ్రీనాధుడు
#కాశీఖండం
#తెలుగుపద్యకవిత్వం

శ్రీనాథుడు_కాశికా విశ్వేశు గలిసె వీరారెడ్డి_చాటువు_స్వరకల్పన: డాక్టర్ తలతోటి పృథ్వి రాజ్

 వీడియో లింక్ :

https://youtube.com/shorts/VrB1qSsm47E?si=k7Tp9hcI0mN2B4d0

సీ|| కాశికా విశ్వేశు గలిసె వీరారెడ్డి

     రత్నాంబరంబు లే రాయ డిచ్చు?

రంభగూడె తెనుంగు రాయ రాహుత్తుండు

     కస్తూరి కే రాజు ప్రస్తుతింతు?

స్వర్గస్థుడయ్యె విస్సనమంత్రి మఱి హేమ

     పాత్రాన్న మెవ్వని పంక్తి గలదు?

కైలాసగిరి పండె మైలార విభుడేగె

     దినవెచ్చ మే రాజు తీర్పగలడు?

తే|| భాస్కరుడు మున్నె దేవుని పాలికరిగె

కలియుగంబున నిక నుండ కష్టమనుచు

దివిజ కవివరు గుండియల్ దిగ్గురనగ

అరుగుచున్నాడు శ్రీనాథు డమరపురికి!

సందర్భం:

శ్రీనాథుడికి ఆశ్రయం ఇస్తూ, కళలను పోషిస్తూ వచ్చిన మహానుభావులు ఒక్కొక్కరుగా కాలధర్మం చెందారు. తనకు ఎంతో ఆదరాభిమానాలు అందించిన వీరారెడ్డి, విస్సనమంత్రి, మైలార విభుడు వంటి సంపన్నులు, ప్రభువులు మరణించడంతో శ్రీనాథుడు దిక్కులేని వాడయ్యాడు. ఆదరించే నాథుడు లేని ఈ కలియుగంలో తాను కూడా ఇక బ్రతకడం కష్టమని భావించి, తాను కూడా త్వరలో పరమపదిస్తానని తెలుపుతూ, తన అంతిమ దశలో ఈ పద్యం ఆవేదనతో ఆశువుగా చెప్పారు.

ప్రతిపదార్థం:

కాశికా విశ్వేశున్: కాశీ విశ్వేశ్వరుని,

కలిసెన్: చేరుకున్నాడు (మరణించాడు),

వీరారెడ్డి: వీరారెడ్డి (కానీ), 

రత్నాంబరంబులు: రత్నాలతో కూడిన అమూల్యమైన వస్త్రాలను,

ఏ రాయడు: ఏ రాజు,

ఇచ్చున్: ఇస్తాడు?

రంభన్: రంభను (అప్సరసను),

గూడెన్: కూడియున్నాడు, 

తెనుంగు రాయ రాహుత్తుండు: ఆంధ్ర రాజులలో శూరుడైన ఆ వీరారెడ్డి,

కస్తూరిన్: కస్తూరి సుగంధాన్ని, 

ఏ రాజు: ఏ రాజును బట్టి,

ప్రస్తుతింతున్: కొనియాడగలను?

స్వర్గస్థుడయ్యెన్: స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు,

విస్సనమంత్రి: విస్సనమంత్రి (ఆయన మరణించగా),

మఱి: ఇక

హేమ పాత్ర అన్నము: బంగారు పళ్లెంలో అమృతప్రాయమైన భోజనాన్ని, 

ఎవ్వని పంక్తి గలదు: ఇక ఏ రాజు గారి భోజన పంక్తిలో పెట్టగలరు?

కైలాసగిరి పండెన్: కైలాస పర్వతానికి వెళ్ళాడు, 

మైలార విభుడు ఏగి: మైలార భూపాలుడు స్వర్గానికి వెళ్ళిపోగా

దినవెచ్చమున్: రోజువారీ ఖర్చులను లేదా భోజన సదుపాయాలను, 

ఏ రాజు: ఏ ప్రభువు, 

తీర్పగలడు: తీర్పగలడు?

భాస్కరుడు:  ప్రసిద్ధ కవి భాస్కరుడు,

మున్నె: ముందే, 

దేవుని పాలికిన్: దేవుని వద్దకు, 

ఇరిగెన్: వెళ్ళాడు;

కలియుగంబునన్: ఈ కలియుగంలో, 

ఇక నుండన్: ఇక ఉండటం,

కష్టము+అనుచున్: చాలా కష్టమని భావించి,

దివిజ కవివరు గుండియల్: దేవలోకంలోని శ్రేష్ఠులైన కవుల గుండెలు,

దిగ్గురనగన్: అదిరిపోయేలా (భయంతో లేదా ఆశ్చర్యంతో),

శ్రీనాథుడు: మహాకవి శ్రీనాథుడు, 

అమరపురికి: అమరపురికి (యమలోకానికి/స్వర్గానికి), అరుగుచున్నాడు: వెళ్తున్నాడు!

భావం:

కాశీ విశ్వేశ్వరుని చేరుకున్న వీరారెడ్డి లేకపోయిన తర్వాత నాకు రత్నాంబరాలు ఏ రాజు ఇస్తాడు? రంభను కూడిన ఆ తెనుగు రాయ రాహుత్తుడు పోయిన తర్వాత ఇక కస్తూరితో సత్కరించే ఏ రాజును మేము కీర్తించగలం? స్వర్గస్థుడైన విస్సనమంత్రి లేకపోయిన తర్వాత బంగారు పళ్లెంలో రుచికరమైన భోజనం ఎవరి పంక్తిలో దొరుకుతుంది? కైలాసగిరికి వెళ్ళిన మైలార విభుడు లేకపోతే నా దినవెచ్చాలు (రోజూవారీ ఖర్చులు) ఏ రాజు తీర్చగలడు?

కవి భాస్కరుడు ముందే దేవుని దగ్గరికి వెళ్ళిపోయాడు. ఈ కలియుగంలో ఇక బ్రతికి ఉండటం కష్టమని భావించి, దేవలోకపు కవివరుల గుండెలు అదిరిపోయేలా మహాకవి శ్రీనాథుడు అమరపురికి (మరణం వైపు) బయలుదేరుతున్నాడు!

 ~ డాక్టర్ తలతోటి పృథ్విరాజ్

గుర్రం జాషువా | ప్రతిమల పెండ్లి సేయుటకు వందలు వేలు వ్యయించుఁగాని | గబ్బిలం కావ్య | స్వరకల్పన: డాక్టర్ తలతోటి పృథ్విరాజ్ |

వీడియో లింక్:

https://youtube.com/shorts/_8u-s_AQ2AE?si=u-i3SKZbKJMae2UZ

చ. ప్రతిమల పెండ్లి సేయుటకు వందలు వేలు వ్యయించుఁగాని దుః

ఖితమతులైన పేదల ఫకీరుల శూన్యములైన పాత్రలన్

మెతుకు విదల్పదీ భరత మేదిని ముప్పదిమూఁడుకోట్ల దే

వత లెగవడ్డ దేశమున భాగ్యవిహీనుల క్షుత్తులాఱునే.

     గుర్రం జాషువా గారు తన ప్రసిద్ధ ఖండకావ్యం అయిన 'గబ్బిలం' (మొదటి భాగం) నుండి గ్రహించిన ఈ పద్యం మానవతా దృక్పథాన్ని, ఆనాటి సమాజంలోని అసమానతలను కళ్లకు కట్టే అద్భుతమైన పద్యం. 

ప్రతిపదార్థం:

భరత మేదిని: భరత దేశమనే భూమిలో (భారతదేశంలో),

ముప్పది మూఁడు కోట్ల దేవతలు: ముప్పై మూడు కోట్ల మంది దేవతలు,

ఎగవడ్డ దేశమునన్: నివసించే దేశంలో (దేవతలు ఎక్కువగా ఉన్నారని భావించే పుణ్యభూమిలో),

ప్రతిమల పెండ్లి సేయుటకు: రాయి, లోహపు బొమ్మలైన విగ్రహాల వివాహాలు జరిపించడానికి,

వందలు వేలు వ్యయించున్ కాని: వందలాది, వేలాది రూపాయలు ఖర్చు పెడతారు గానీ,

దుఃఖిత మతులైన: దుఃఖంతో కూడిన మనసులు గల,

పేదల: దరిద్రులయిన వారియొక్కయు,

ఫకీరుల: భిక్షాటన చేసే పేదల యొక్కయు,

శూన్యములైన పాత్రలన్: అన్నం లేక ఖాళీగా ఉన్న కంచాలందు,

మెతుకు విదల్పదు: ఒక్క అన్నపు మెతుకును కూడా వేయరు.

భాగ్యవిహీనుల: అదృష్టహీనులైన పేదల,

క్షుత్తులు: ఆకలి మంటలు,

ఆఱునే: చల్లారుతాయా? (శాంతించవు కదా!)

భావం:

     ముప్పై మూడు కోట్ల మంది దేవతలు కొలువుదీరారని, ఇది పుణ్యభూమి అని గర్వంగా చెప్పుకునే మన భారతదేశంలో ప్రజల తీరు ఎంత విచిత్రంగా ఉందో చూడండి! దేవుళ్ల విగ్రహాల పెళ్లిళ్లు, ఉత్సవాలు ఘనంగా చేయడానికి వందలు, వేలు ఖర్చు పెడతారు. కానీ, ఆకలితో అల్లాడిపోతున్న పేదల, అభాగ్యుల, ఫకీర్ల ఖాళీ పాత్రల్లో కనీసం ఒక్క మెతుకు కూడా వెయ్యరు. ఇలాంటి సమాజంలో దేవుడి పేరిట ఆర్భాటాలు చేస్తూ, పక్కనే ఉన్న పేదల ఆకలి మంటలను పట్టించుకోకపోతే ఆ నిరుపేదల ఆకలి తీరుతుందా? కచ్చితంగా తీరదు.

విశేషాలు:

గ్రంథ విశేషం: 

     మహాకవి జాషువా గారు తన 'గబ్బిలం' కావ్యంలో, కాశీ విశ్వేశ్వరుని దర్శనానికి వెళ్లే ఒక నిరుపేద దీనావస్థను వర్ణిస్తూ ఈ పద్యం ద్వారా సమాజంలోని డొల్లతనాన్ని ఎత్తిచూపారు.

సామాజిక స్పృహ (మత పిచ్చికి వ్యతిరేకం): 

     ఆచారాల పేరుతో, విగ్రహాల ఉత్సవాల పేరుతో డబ్బంతా వృథా చేయడం కంటే, ఆకలితో అలమటించే మనుషుల ఆకలి తీర్చడమే నిజమైన దైవారాధన అని కవి గట్టిగా చాటిచెప్పారు.

వ్యంగ్యం:

     "ముప్పదిమూఁడుకోట్ల దేవతలు ఎగవడ్డ దేశమున" అనే ప్రయోగంలో కవి యొక్క వ్యంగ్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. కోట్లకొద్దీ దేవుళ్లు ఉన్న దేశంలో మనుషులు మాత్రం కనీస మానవత్వం లేకుండా ఉంటున్నారనే వైరుధ్యాన్ని ఈ పద్యం తీవ్రంగా ప్రశ్నిస్తుంది.

పద ప్రయోగం:

     "దుఃఖితమతులు", "శూన్యములైన పాత్రలు", "మెతుకు విదల్పదు" వంటి పదాలు పేదల దైన్యాన్నీ, ధనికుల నిర్లక్ష్య వైఖరిని హృద్యంగా ఆవిష్కరిస్తాయి.

జాషువా ముద్ర: 

     అంటరానితనాన్ని, పేదరికత్వాన్ని, సామాజిక అసమానతలను తన కవితాస్త్రాలతో ఎదిరించిన అభ్యుదయ కవి జాషువా గారి మానవతావాదానికి ఈ పద్యం నిలువెత్తు నిదర్శనం.